Jak obliczyć substrat zachowku i od czego zależy wysokość roszczenia?

Odpowiedź:

Przy zachowku nie wystarczy spojrzeć tylko na to, co zostało w spadku w dniu śmierci spadkodawcy. Najpierw trzeba ustalić czystą wartość spadku, a potem doliczyć te przysporzenia, które zgodnie z przepisami powinny być uwzględnione przy obliczaniu zachowku. Dopiero z tak ustalonej podstawy oblicza się udział uprawnionego, a na końcu odejmuje się to, co już wcześniej otrzymał. Tak właśnie działa tzw. substrat zachowku.

1. Najpierw ustala się czystą wartość spadku

Pierwszy krok to ustalenie, co wchodziło do majątku spadkodawcy, czyli aktywów, a następnie odjęcie pasywów spadku. W praktyce chodzi o prostą zasadę: aktywa minus długi. Kodeks cywilny wskazuje, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców, a do długów spadkowych należą także m.in. koszty pogrzebu, koszty postępowania spadkowego czy obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek.

2. Potem dolicza się to, co prawo każe doliczyć

Do obliczenia zachowku nie bierze się pod uwagę zapisów zwykłych i poleceń, ale dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Obecnie przepisy każą uwzględniać także określone przysporzenia związane z fundacją rodzinną, takie jak fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę czy niektóre składniki mienia związane z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Warto przy tym pamiętać, że nie każda darowizna będzie doliczana: co do zasady nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

3. Substrat zachowku to jeszcze nie wszystko

Samo ustalenie substratu zachowku nie oznacza jeszcze, że znamy końcową kwotę do zapłaty. Następny krok to ustalenie, jaki udział spadkowy przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a następnie pomnożenie tej wartości przez odpowiedni ułamek zachowku. Zasadą jest połowa wartości udziału spadkowego, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni zstępny — dwie trzecie tego udziału.

Dopiero później od tak wyliczonego zachowku odejmuje się to, co uprawniony już dostał od spadkodawcy. Kodeks wprost mówi o zaliczeniu na zachowek darowizn, zapisów windykacyjnych, świadczeń od fundacji rodzinnej i mienia otrzymanego w związku z jej rozwiązaniem. Jeżeli uprawnionym jest zstępny, na zachowek mogą zostać zaliczone także poniesione przez spadkodawcę ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia. Orzecznictwo wyraźnie odróżnia więc wyliczony zachowek od końcowego roszczenia o zapłatę, bo to drugie powstaje dopiero po wykonaniu wszystkich koniecznych odliczeń.

W praktyce oznacza to też, że nie każda korzyść wpływa na zachowek w ten sam sposób. Przykładowo sądy wskazywały, że darowizna dokonana na rzecz wnuczki nie jest zaliczana na poczet zachowku należnego córce spadkodawcy, ale może mieć znaczenie przy samym ustalaniu wysokości zachowku. Z kolei gdy darowizna została dokonana do majątku wspólnego uprawnionego i jego małżonka, na zachowek co do zasady zalicza się tylko wartość przypadającą na samego uprawnionego.

Prosty schemat

Najprościej można to ująć tak:

substrat zachowku = czysta wartość spadku + doliczane darowizny + doliczane zapisy windykacyjne + inne przysporzenia doliczane przez ustawę

Potem:

należny zachowek = substrat zachowku × udział spadkowy × 1/2 albo 2/3

Na końcu:

roszczenie o zapłatę = należny zachowek – to, co uprawniony musi zaliczyć na swój zachowek

Taki schemat wydaje się prosty, ale w praktyce największe spory zwykle dotyczą tego, co dokładnie doliczyć, jak wycenić darowizny i czy określone korzyści powinny zostać odjęte od roszczenia.

Podsumowanie:

Przy zachowku najwięcej błędów pojawia się nie na końcu, ale na początku — już na etapie ustalania podstawy wyliczeń. Kluczowe jest odróżnienie substratu zachowku, samego zachowku i roszczenia o zapłatę, bo to nie są te same pojęcia. Dobrze policzony zachowek wymaga spokojnego przeanalizowania składu spadku, wcześniejszych darowizn, zapisów oraz tego, co uprawniony dostał jeszcze za życia spadkodawcy.

Konsultacje prawne

eśli chcesz ocenić, czy w Twojej sprawie można dochodzić zachowku od obdarowanego, warto najpierw spokojnie przeanalizować dokumenty, darowizny i kolejność odpowiedzialności.
Jeśli chcesz omówić swoją sytuację i podjąć decyzję spokojnie – umów konsultację.