Jak oblicza się wartość darowizn przy zachowku?

Odpowiedź:

To ważne pytanie, bo właśnie na tym etapie bardzo często pojawia się spór. Zasada jest prosta tylko pozornie: wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Tak wynika wprost z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

Problem w tym, że sama darowizna nie zawsze wygląda „książkowo”. Sąd Najwyższy potwierdził, że dla zachowku znaczenie może mieć nie tylko klasyczna darowizna całkowicie nieodpłatna, ale także taka sytuacja, w której spadkodawca coś przekazał kosztem swojego majątku, a w zamian otrzymał pewną korzyść, tylko że nieekwiwalentną. W praktyce oznacza to, że do rozliczenia może wejść ta część przysporzenia, która była faktycznie nieodpłatna.

1. Liczy się stan z dnia darowizny, nie to, co stało się później

Przy ustalaniu wartości darowizny nie patrzy się na późniejsze zużycie, zniszczenie, remont, ulepszenie czy inne zmiany samej rzeczy. Dla sądu punkt wyjścia to stan z chwili przekazania darowizny. Dopiero ceny bierze się z chwili ustalania zachowku. To właśnie ma chronić uprawnionego do zachowku przed skutkami zmian, na które nie miał żadnego wpływu.

2. Przy nieruchomości ważny jest nie tylko jej wygląd, ale też jej status prawny

Jeżeli darowizna dotyczyła nieruchomości, to pod uwagę bierze się nie tylko powierzchnię, położenie, zabudowę czy sposób zagospodarowania. Znaczenie mają także elementy prawne, w tym obciążenia i przeznaczenie w planie zagospodarowania przestrzennego z chwili darowizny. Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że planistyczne przeznaczenie nieruchomości wpływa na jej potencjał ekonomiczny, a więc także na wartość przy obliczaniu zachowku.

3. Gdy nieruchomość została później sprzedana albo wywłaszczona, sprawa robi się trudniejsza

W praktyce spory często pojawiają się wtedy, gdy obdarowany nie ma już nieruchomości, bo została sprzedana albo wywłaszczona. W nowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy zaakceptował podejście, zgodnie z którym w takiej sytuacji miernikiem przysporzenia może być cena albo odszkodowanie rzeczywiście uzyskane przez obdarowanego, zamiast hipotetycznej wyceny nieruchomości, której już nie ma w jego majątku.

Podsumowanie:

Z tego widać jedną rzecz: ustalenie wartości darowizny przy zachowku rzadko bywa prostym działaniem matematycznym. Trzeba najpierw ustalić, co dokładnie było przedmiotem darowizny, jaki był stan tego przedmiotu w dniu przekazania, jakie miały znaczenie okoliczności prawne, a czasem także czy późniejsze zbycie nieruchomości powinno wpływać na sposób rozliczenia. Dlatego właśnie sprawy o zachowek bardzo często wymagają spokojnej analizy dokumentów, stanu prawnego i realnej wartości majątku.

Warto też pamiętać, że choć co do zasady świadczenie bez oznaczonego terminu powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika, to przy sporze o wartość darowizny kwestia wymagalności roszczenia i odsetek nie zawsze jest automatyczna. W orzecznictwie podkreślano, że znaczenie ma to, czy zobowiązany znał już obiektywne okoliczności pozwalające mu rozsądnie ocenić zasadność i wysokość żądania.

Konsultacje prawne

Masz wątpliwości, jak policzyć wartość darowizny przy zachowku?
W takich sprawach liczą się szczegóły: data darowizny, stan nieruchomości, dokumenty, plan miejscowy, a czasem także późniejsza sprzedaż albo wywłaszczenie.
Jeśli chcesz spokojnie przeanalizować swoją sytuację i uporządkować możliwe roszczenia lub ryzyka — umów konsultację.