Kto jest uprawniony do zachowku?

Krąg osób uprawnionych do zachowku został wskazany wprost w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Są to zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz rodzice, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. To ważne, bo samo pokrewieństwo jeszcze nie wystarcza. W praktyce oznacza to też, że rodzice są chronieni najsłabiej, ponieważ dochodzą do dziedziczenia ustawowego dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Z tego przepisu wynika również rzecz bardzo praktyczna: rodzeństwo, dziadkowie czy dalsi krewni co do zasady nie są uprawnieni do zachowku.

Trzeba jednak pamiętać, że nie każda osoba z tej grupy rzeczywiście zachowek otrzyma. Prawo do zachowku nie przysługuje osobie skutecznie wydziedziczonej, osobie uznanej przez sąd za niegodną dziedziczenia, osobie, która odrzuciła spadek, osobie, która zawarła ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo tylko zrzeczenie się prawa do zachowku, a także małżonkowi wyłączonemu od dziedziczenia na podstawie art. 940 KC. Warto też pamiętać, że zrzeczenie się dziedziczenia co do zasady obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówiły się inaczej.Samo bycie dzieckiem, małżonkiem albo rodzicem spadkodawcy nie daje jeszcze automatycznie pieniędzy z tytułu zachowku. Zgodnie z art. 991 § 2 KC roszczenie o zapłatę powstaje dopiero wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w innej formie, na przykład przez darowiznę od spadkodawcy, powołanie do spadku, zapis albo — po zmianach związanych z fundacją rodzinną — świadczenie od fundacji rodzinnej lub mienie otrzymane przy jej rozwiązaniu. Dopiero wtedy można żądać od spadkobiercy zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Samo bycie dzieckiem, małżonkiem albo rodzicem spadkodawcy nie daje jeszcze automatycznie pieniędzy z tytułu zachowku. Zgodnie z art. 991 § 2 KC roszczenie o zapłatę powstaje dopiero wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w innej formie, na przykład przez darowiznę od spadkodawcy, powołanie do spadku, zapis albo — po zmianach związanych z fundacją rodzinną — świadczenie od fundacji rodzinnej lub mienie otrzymane przy jej rozwiązaniu. Dopiero wtedy można żądać od spadkobiercy zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Wysokość zachowku zależy od sytuacji uprawnionego. Dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym, należy się wtedy, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawniony zstępny jest małoletni. W pozostałych przypadkach zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. W orzecznictwie przyjmuje się, że pojęcie trwałej niezdolności do pracy należy rozumieć ściśle, a ocenę tej przesłanki odnosi się do chwili otwarcia spadku, czyli do chwili śmierci spadkodawcy.

Sens tej instytucji jest prosty: zachowek ma chronić najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem ich przy rozporządzeniu majątkiem na wypadek śmierci. Sąd Najwyższy podkreślił, że chodzi tu o ochronę majątkową osób najbliższych i o sprawiedliwy podział dóbr po spadkodawcy, a Sąd Apelacyjny w Warszawie zwrócił uwagę, że zachowek pełni funkcję zabezpieczającą wobec rodziny i jej podstawowego standardu życia.